شش ماه از روزهای ۱۸ و ۱۹ دیماه ۱۴۰۴ میگذرد؛ روزهایی که میلیونها زن و مرد معترض، با شجاعتی کمنظیر اما بدون آمادگی سازمانی لازم، به خیابانها ریختند. این خیزش عظیم، حلقهای بود در زنجیرهی خیزشهای پیدرپی مردم ایران؛ ادامهی دیماه ۹۶، آبان ۹۸ و خیزش ۱۴۰۱، با همان شعار تاریخی «زن، زندگی، آزادی» که اینبار با فریاد «نان، کار، آزادی» درهم آمیخت. دهها میلیون کارگر، زنان مبارز، جوانان و اقشاری که سالها آرزوی سرنگونی هیولای جمهوری اسلامی را در دل پرورانده بودند، سرانجام فرصت یافتند در بیش از چهارصد شهر ایران در کنار هم بایستند.
تنوع اجتماعی گسترده، مهمترین ویژگی خیزش دیماه ۱۴۰۴ بود. جرقهی نخست را گرانی، تورم افسارگسیخته و سقوط پیوستهی ارزش پول ملی زد؛ فقری که دیگر قابل تحمل نبود. اما اعتراض به سرعت از مطالبات معیشتی فراتر رفت. شعارهایی دربارهی آزادی و عدالت طنینانداز شد و در ادامه، شعار «مرگ بر دیکتاتور» به شعار محوری خیابانها بدل گشت. این خیزش، برخلاف تصویری که برخی رسانههای برونمرزی از آن ساختند، ریشهای کاملاً مادی و طبقاتی داشت؛ فریاد گرسنگان و بهحاشیه راندهشدگانِ نظمی بود که چیزی جز فقر، سرکوب و تبعیض برای اکثریت جامعه به ارمغان نیاورده است.
با این همه، این خیزش عظیم از کاستیهای جدی و سرنوشتسازی رنج میبرد. مردم معترض، برخلاف نیاز مبرم جنبشهای انقلابی، فاقد یک کمیته رهبری سراسری و مرکز هماهنگی بودند؛ هیچ حزب سراسری و مقبول تودهای در میدان نبود که بتواند جهتدهی و انسجام لازم را فراهم کند. شبکههای سازمانیافتهی محلی در شهرهای مختلف شکل نگرفته بودند و معترضان از برنامهای مشخص برای اعتصاب سراسری، تداوم اعتراض بیبهره بودند. شکاف جدی در صفوف نیروهای امنیتی و نظامی رژیم پدید نیامده بود و هیچگونه سازوکار ارتباطی جایگزین، برای شرایطی که رژیم اینترنت را قطع کند و به سرکوب خونین دست بزند، از پیش اندیشیده نشده بود.
در کنار این کاستیهای ساختاری، باوری خطرناک نیز در بخشهایی از میدان اعتراض رواج یافت: این تصور که مردم بپاخاسته برای پیروزی، نیازمند یاری قدرتهایی نظیر ایالات متحده آمریکا هستند. بر بستر همین توهم بود که دونالد ترامپ در شبکهی اجتماعی خود نوشت: «به اعتراض ادامه دهید؛ نهادهای خود را تصرف کنید… کمک در راه است.» این پیام، که بعدها در اسناد رسمی کنگرهی آمریکا نیز بازتاب یافت، در کنار جملهی دیگری از او تکرار شد: «ایرانیان میهنپرست، به اعتراض ادامه دهید… کمک در راه است. من تمام دیدارها با مقامات ایرانی را تا زمانی که کشتار بیمعنای معترضان متوقف شود، لغو کردهام.»
رسانههای برونمرزی فارسیزبانِ نزدیک به گفتمان امپریالیستی، این جملات را بیوقفه بازتاب دادند. رضا پهلوی نیز فرصتطلبانه، بر بستر همین وعدههای ترامپ، فراخوان داد تا مردم در شبهای ۱۸ و ۱۹ دیماه ۱۴۰۴ به گستردگی هرچهتمامتر به خیابان بریزند و بهزعم او «کار حکومت را تمام کنند». این واقعیت آشکار است که، توهم به «کمک بیرونی» نقش مخربی در گمراهکردن بخشی از جنبش و در دامانداختن آن در برابر ماشین سرکوب رژیم ایفا کرد.
خیزش دیماه ۱۴۰۴ رویدادی است که جای ثابتی در تقویم مبارزاتی مردم ایران یافته و درسهای فراوانی در خود دارد؛ درسهایی که در این نوشتار تنها به گوشهای از آنها اشاره شد، چرا که بهفاصلهی کوتاهی جنگ چهلروزه آغاز شد و روند تحلیل و جمعبندی این خیزش را تحتالشعاع قرار داد. اما این نکته از هماکنون بهروشنی قابل استنتاج است: شجاعت مردم برای برانداختن رژیمی چون هیولای جمهوری اسلامی، شرط لازم است، اما هرگز شرط کافی نیست. حضور میلیونی در خیابان، هر اندازه هم باشکوه، بدون سازماندهی، بدون رهبری سراسری، بدون برنامهی سیاسی روشن و بدون آمادگی برای مراحل پس از سرنگونی، بهتنهایی ضامن پیروزی یک جنبش نخواهد بود. تکیه بر قدرتهای امپریالیستی، بهجای اتکا به سازمانیابی مستقل طبقهی کارگر و زحمتکشان، نهتنها راهگشا نیست، بلکه جنبش را در معرض بازیهای ژئوپلیتیک قدرتهای بزرگ قرار میدهد؛ بازیهایی که هیچگاه منافع واقعی مردم ایران را در مرکز توجه ندارند.
در همین نقطه است که یادآوری یک واقعیت تلخ و در عین حال امیدبخش ضروری مینماید: فرمانده و دستوردهندهی کشتار عام روزهای ۱۸ و ۱۹ دیماه ۱۴۰۴، سرانجام روز ۱۹ تیر ۱۴۰۵ به خاک سپرده شد. این پایان یکی از عاملان سرکوب، هرچند بهخودیخود پایان نظام سرکوبگر نیست، اما یادآور این حقیقت تاریخی است که سرانجام رژیم اسلامی نیز، همچون هر نظام استبدادی دیگر، به دست توانای مردم سازمان یافته سرنگون خواهد شد. خون قربانیان عزیز آن دو روز سیاه، در حافظهی تاریخی جنبش کارگری و آزادیخواهانهی ایران زنده خواهد ماند و نیروبخش مبارزات آینده برای سرنگونی این نظام و ساختن جامعهای مبتنی بر عدالت اجتماعی، برابری و آزادی خواهد بود. حماسهی دیماه، هرچند در خون غرقه شد، اما بذری بود که در دل خود، تجربهای گرانبها برای مبارزات آتیِ سرنگونیطلبانهی مردم ایران بهجای گذاشت.